alt
  W marcowym numerze miesięcznika Modelarz ukazał się artykuł Andrzeja Kaszaka opisujący Tankietkę TK-S. TK-S był polskim czołgiem rozpoznawczym stanowiącym wyposażenie pododdziałów pancernych przydzielonych do brygad kawalerii i dywizji piechoty. Od 1933 roku prace nad czołgiem prowadzono w zakładach PZInż. Do wybuchu wojny wyprodukowano 390 czołgów TK-S.
 
  TKS odbiorców zagranicznych, między innymi Estonię, Rumunię i Hiszpanię. W tym celu zorganizowano specjalne wyjazdy i pokazy w Estonii i Rumunii. Ostatecznie jednak nie doszło do eksportu tego wozu bojowego. Na podkreślenie zasługuje fakt, że były to pierwsze seryjnie produkowane pojazdy pancerne, w których zastosowano polską myśl techniczną, a polscy inżynierowie zdobywali doświadczenie w nowej dziedzinie - konstrukcji i eksploatacji gąsienicowych, opancerzonyh wozów bojowych. W czasie, gdy w Polsce czołg TKS był produkowany, za granicą (w Niemczech i Związku Radzieckim) nastąpił bardzo szybki rozwój konstrukcji cięższych czołgów oraz broni przeciwpancernej.
Charakterystyka taktyczno-techniczna
Załoga: 2 żołnierzy (dowódca - strzelec i kierowca). Masa: pierwsze serie - 2570 kg, późniejsze 2650 kg. Wymiary (w cm) długość - 256-258, szerokość - 176-178, wysokość - 132-133, prześwit-33. Pancerz: płyty pancerne walcowane, nitowane
• zróżnicowanej grubości (mm) - przód, boki i tył pancerza - 8-MO, góra - 3 i dno - 5. Uzbrojenie: prototyp
• pierwsze serie 1 km wz. 30, kalibru 7,92, kąty ostrzału (w stopniach): w pionie - 30, w poziomie - 48, jednostka ognia - 2400 szt., późniejsze
serie 1 km wz. 25, kalibru 7,92, kąty ostrzału (w stopniach): w pionie - 35, w poziomie - 50, jednostka ognia - 2000 szt. Przyrządy celownicze i obserwacyjne: peryskop odwracalny dowódcy, lunetowy celownik optyczny, szczeliny obserwacyjne. Zespół napędowy: silnik gaźnikowy, czterosuwowy, 6-cylindrowy, w układzie rzędowym, chłodzony cieczą - pierwsze 82 czołgi były wyposażone w silniki typu Polski Fiat 122 AC o pojemności skokowej 2516 cm3 i mocy 42 KM, przy 2600 obr./min, a następne w silniki typu Polski Fiat 122 BC o pojemności skokowej 2592 cm3 i mocy 46 KM, przy 2600 obr./min. Układ napędowy: sprzęgło główne cierne, skrzynia przekładniowa mechaniczna, 3 biegi do przodu i bieg wsteczny, mechanizm skrętu różnicowy z hamulcami taśmowymi. Zawieszenie: zblokowane oparte na resorach piórowych, gąsienice - szerokość/podziałka (mm) - 170/45, długość oporowa gąsienicy - 1270 mm, rozstaw środków gąsienic 1450 mm.
Osiągi i inne dane techniczne: pojemność zbiornika paliwa - 70l, zużycie paliwa, na drogach - 38 1/100 km
• 70l/100 km w terenie, zasięg na drogach - 180 km, w terenie - 100 km, prędkość maksymalna - 45 km/h na drodze i 18 km/h w terenie, nacisk jednostkowy - 0,43 kG/cm2, promień skrętu - 2 m, instalacja elektryczna - jednoprzewodowa o napięciu 12 V, prądnica o mocy 90 W i akumulator o pojemności 80 Ah. Zdolność pokonywania przeszkód terenowych: - wzniesienia 35+38°, rowy szerokości -r 100+110 cm i brody głębokości -r 50 cm.

Rozwój konstrukcji
Biorąc pod uwagę doświadczenia z eksploatacji czołgów typu TK kontynuowano w Polsce prace konstrukcyjne mające na celu poprawę ich parametrów taktyczno-technicznych. Od stycznia 1933 r. prace te były prowadzone w Biurze Studiów PZInż. (Państwowe Zakłady Inżynierii) przy współudziale Biura Konstrukcyjnego Broni Pancernych WIBI (Wojskowego Instytutu Badań Inżynierii). We wrześniu 1933 r. dostarczono wojsku pierwszą próbną partię zmodernizowanych czołgów TK (ok. 20 szt.), które początkowo były określone jako STK, a ostatecznie otrzymały nazwę TKS. Modernizacja obejmowała zastosowanie: krajowego silnika Polski Fiat, zawieszenia o wzmocnionych elementach i poszerzonych gąsienicach, pancerza o zmienionym kształcie i grubości, nowej konstrukcji jarzma do karabinu maszynowego oraz lunetowego celownika optycznego. Ta partia informacyjna 20 pojazdów miała opancerzenie wykonane z miękkich, nieutwardzanych blach.
Po intensywnej eksploatacji czołgów w różnych warunkach terenowych i na dystansie 1850 km, 5 pojazdów z tej partii TKS rozmontowano na części w celu stwierdzenia ich stopnia zużycia i ewentualnych uszkodzeń. Oceniono wówczas, że zużycie części było zgodne z przewidywanym, a czołgi pod względem technicznym odpowiadają stawianym im wymaganiom. W związku z tym w lutym 1934 r. czołg TKS został skierowany do PZInż (obecne zakłady Ursus) do produkcji seryjnej. Sukcesywnie był również wprowadzany na uzbrojenie wojska. W toku produkcji wprowadzano zmiany zarówno w konstrukcji, jak i wyposażeniu wozów. Między innymi wymieniono ciężki karabin maszynowy wz. 30 chłodzony cieczą na karabin maszynowy chłodzony powietrzem. Przez cały okres produkcji aż
do wybuchu wojny wyprodukowano łącznie 390 czołgów TKS.
Czołgi te w momencie kierowania do produkcji stanowiły wartościowy sprzęt pancerny, nie ustępujący pod względem parametrów taktyczno-technicznych pojazdom tej klasy kon-struowanym za granicą. Od 1934 r. próbowano zainteresować czołgiem


Zastosowanie bojowe
Czołgi TKS stanowiły wyposażenie pododdziałów pancernych przydzielonych do brygad kawalerii i dywizji piechoty. Istniejące w czasie pokoju bataliony pancerne zmobilizowały samo-dzielne kompanie, dywizjony, plutony szwadrony pancerne. Czołgi ustawione na drezynach kolejowych były dołączane do pociągów pancernych. Użyte w kampanii wrześniowej 1939 r. czołgi typu TKS były już, niestety, sprzętem niezbyt nowoczesnym i często mocno wyeksploatowanym, były przede wszystkim zbyt słabo uzbrojone i opancerzone. Użyte bojowo sprawdzały się one zwłaszcza jako pancerne pojazdy rozpoznawcze.
Czołgi TKS walczyły praktycznie na wszystkich ważniejszych odcinkach działań obronnych prowadzonych przez Wojsko Polskie we wrześniu '939 r. Na polu walki czołg ten stanowił dla przeciwnika stosunkowo szybki, mały, a przez to trudny do tracenia cel. Po zakończonej kampanii wrześniowej niewiele tych czołgów trafiło w ręce Niemców, którzy wykorzystywali je do celów pomocniczych. Natomiast Rosjanie poddali je dokładnym badaniom technicznym, niektóre czołgi TKS po przekroczeniu węgierskiej granicy zostały tam internowane.

A ponadto:

W latach 2004-2008 dokonano rekonstrukcji tego wozu bojowego w zakładach Ursus w Warszawie oraz w miejscowości Ptaki pod Warszawą. W rekonstrukcji tego pojazdu szczególny udział mają inż. Stanisław Michalak oraz mgr inż. Zbigniew Nowosielski.

Zrekonstruowany czołg TKS stanowi własność Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
Sprawny technicznie czołg TKS można oglądać wyłącznie w Polsce.